Hoe de UEFA sport en politiek zegt te scheiden (maar daar niet in slaagt)

H

Als sport en geopolitiek twee perfect gescheiden zaken zouden zijn, dan had de Champions League er dit seizoen wellicht heel anders uitgezien. Een poule met de regionale kraker Lokomotiv Moskou en Shakhtar Donetsk was dan een mogelijkheid geweest.  Op 16 juli 2014 verscheen er echter een kort bericht op de website van de UEFA, met drie beslissingen.

De eerste zaak is het (inmiddels opgeheven) verbod op wedstrijden op Israëlische bodem. De tweede zaak is een kleine regelverandering omtrent gele kaarten in de groepsfase van de Europese toernooien. Als laatste meldt de UEFA nog even: door de politieke omstandigheden tussen Rusland en Oekraïne kunnen clubs uit die twee landen elkaar voorlopig niet tegenkomen in de Europese clubtoernooien.

In het licht van de annexatie van de Krim door Rusland besluit de bond destijds ook dat clubs van het schiereiland niet mogen spelen in de Russische competities. Sindsdien is de oorlog in Oost-Oekraïne verder geëscaleerd. Slechts een dag na het korte persbericht vindt de ramp met de MH17 plaats.

Houdbaarheid geopolitieke inmenging

Inmiddels is het ruim vier jaar na het korte persbericht op de site van de UEFA en blijkt dat het korte bericht van toen vrij grote implicaties heeft gehad in het Europese clubvoetbal. Deze regel wordt immers bijna als standaardprocedure gezien. In 2015 steeg de spanning bij de UEFA behoorlijk. Zowel Zenit Sint-Petersburg als Dnipro Dnipropetrovsk leken op weg naar de finale van de Europa League in 2015. Sevilla schakelde Zenit echter uit in de kwartfinale.

Het is de vraag in hoeverre de UEFA dit beleid blijft doortrekken. Na 2015 is er niks meer (on the record) besproken rond de situatie in Oekraïne en Rusland. Al deze jaren bleef de maatregel gewoon van kracht. Voorlopig ziet het er ook niet naar uit dat de UEFA deze maatregel binnenkort evalueert.

Fotorechten voorbehouden aan George M. Groutas

De houdbaarheid van deze maatregel valt ten zeerste te betwijfelen. Over de toedracht ervan kun je discussiëren. Misschien zijn verdere politieke conflicten wel voorkomen door de maatregel. Waarschijnlijk is het, in 2014, een goede maatregel geweest om verdere conflicten te voorkomen. We zijn nu echter vier jaar verder en de vraag is binnen welk tijdsbestek er iets gaat veranderen in de situatie rondom de twee landen.

De willekeur regeert

Bovendien vallen er, als je naar deze maatregel kijkt, vraagtekens te plaatsen bij de lijn die de UEFA trekt. Is het bijvoorbeeld wel verstandig dat Xherdan Shaqiri, als Albanees-Zwitserse voetballer, dit seizoen op bezoek gaat in Servië? Zeker na afgelopen WK, waar Shaqiri na ene goal juichte met een Kosovaars-nationalistisch gebaar? (Noot van de redactie: vlak na de deadline maakt Liverpool bekend dat Shaqiri niet meereist naar Belgrado om deze reden).

Met het diplomatiek conflict tussen Engeland en Rusland na de vergiftiging van spion Skripal valt er zelfs wat voor te zeggen om misschien eenzelfde lotingsmaatregel in te voeren voor die twee landen. Ook is het vreemd dat, terwijl deze maatregel opgelegd wordt, de finale van de Champions League afgelopen seizoen in Kiev plaatsvond. Sterker nog, het stadion werd gekozen voor die finale in 2016, toen Oekraïne en Rusland, net zoals nu, volop in conflict met elkaar waren. 

De voorbeelden zijn legio. Door de jaren heen valt geen touw vast te knopen aan hoe de UEFA omgaat met dit soort situaties. Ten tijde van het EK in 1992 werd het toenmalige Joegoslavië deelname aan dat toernooi ontzegd. In hetzelfde decennium werd met het conflict tussen Ierland en Noord-Ierland niks gedaan door de UEFA. Bij autonome regio’s in verschillende landen, zoals bijvoorbeeld Catalonië en Baskenland, heeft de UEFA wel af en toe een statement uitgegeven over bijvoorbeeld vlagvertoon.

Tenslotte is er nog het huidige conflict op de Kaukasus, waar de UEFA zich niet expliciet mee wil bemoeien qua clubvoetbal. Wel houdt de UEFA Azerbeidzjan en Armenië uit elkaar bij de Europese kwalificatiereeksen. Aan de manier hoe de UEFA probeert om te gaan met de situatie in Israël, brand ik mijn vingers niet eens.

De waarom-vraag

Dan rest de vraag waarom de volstrekte willekeur lijkt te regeren bij de UEFA als het gaat om politiek beleid. Deels zal het te maken hebben met commerciële belangen. Probeer maar eens Russische clubs te verbannen uit de Champions League, als een van je grootste sponsoren het Russische Gazprom is, een gasbedrijf waar de Russische overheid een meerderheidsbelang in heeft.

Verder is het tasten in het duister. Ontbreekt er misschien zelfkritiek bij de UEFA? De bond pakt individuele gevallen vrij hard aan, maar kijkt niet kritisch naar de politieke rol van de eigen organisatie? Gelden regels misschien alleen als er geen grotere belangen mee zijn gemoeid (zie ook bijvoorbeeld Financial Fair Play)? Blijken de statements die wel in de statuten staan loze kreten, uit het oog verloren in het beleidsproces? 

LEx Sportiva

Naar de oorzaken van die willekeur bij de UEFA is het dus deels gissen. Er ligt wel wat wetenschappelijke onderbouwing voor een dergelijke vraagstelling. Zo zouden de reglementen van de UEFA getypeerd kunnen worden als een lex sportiva: een universele reeks aan wetten om het voetbal te besturen. Een specifiek aspect van deze lex sportiva is dat het een enorme macht legt bij internationale of continentale instituties, zoals de FIFA en de UEFA, en dat het niet afhankelijk is van de nationale sportbonden. Ook gaat in deze lex sportiva de UEFA over het toezicht op deze reeks aan wetten.

Alsnog blijft het erg moeilijk om aan de hand hiervan te bepalen hoe de UEFA het politieke beleid handhaaft. In zekere zin kun je stellen dat de UEFA een transnationale bond is met een grote verantwoordelijkheid. De UEFA is ook niet bijzonder afhankelijk van nationale bonden of autoriteiten. Dat verklaart echter maar ten dele waarom er zoveel willekeur is: willen ze geen individuele landen straffen? Of, wat cynischer: willen ze de problemen niet perse oplossen, maar vooral bedekken op het internationale toneel?

Gebrek aan transparantie

Meestal bespreekt de UEFA dit soort politieke beslissingen op de hoogste burelen. Als er een ding is waar ze niet heel happig op zijn in Nyon, dan is het transparantie. Eigenlijk weten we daardoor vrij weinig over de manier waarop de bond beslist. Tuurlijk, we kunnen de opzichtige redenen wel aflezen: commerciële belangen en wellicht een stukje vriendjespolitiek.

We weten echter niet welke partijen er aan tafel zitten, wie uiteindelijk het laatste woord heeft en wat voor andere factoren meespelen in de beslissingen over dit soort zaken. Ook zijn er geen officiële documenten waarin dit beleid goed wordt onderbouwd. Bovendien is het een element dat vrij weinig aan de orde komt in wetenschappelijke analyses over sportbeleid. Veelal gaan die over vrij algemeen sportbeleid en niet over dit soort specifieke subcategorieën. Daardoor moet de literatuur die bestaat via een omweg toegepast worden op het politieke beleid. Daarnaast: we weten niet eens of die literatuur überhaupt toegepast kan worden.

Al met al kunnen we constateren dat het lastig is voor de UEFA om te bepalen waar ze een lijn moeten trekken tussen sport en politiek. Voorlopig lijkt echter dat bij de UEFA, bijvoorbeeld in de zaak Oekraïne-Rusland, de willekeur heerst.. Voor de bond, die haast een machtsmonopolie heeft in het Europese voetbal, is dat een pijnlijke constatering.

Bronnen:

https://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/newsid=2124836.html (het korte persbericht waar het in de tekst over gaat)

https://www.dailymail.co.uk/sport/football/article-2861324/UEFA-bans-Crimea-based-clubs-playing-Russian-league.html

https://nl.wikipedia.org/wiki/Finale_UEFA_Champions_League_2018

https://www.independent.co.uk/sport/football-irish-back-uefa-ban-on-yugoslavia-1090182.html

https://www.ad.nl/buitenlands-voetbal/opnieuw-actie-met-catalaanse-vlag-bij-barca~ad3e4b9e/

https://www.lawinsport.com/topics/articles/item/politics-and-sport-how-fifa-uefa-and-the-ioc-regulate-political-statements-by-athletes

http://www.scotzine.com/2014/02/the-hypocrisy-of-uefa-over-politics-in-football/

Over de auteur

Maarten de Groot